Faydalı Bölmələr

Respublikanın meşələri

Azərbaycan Respublikasının meşələri

Respublikanın  meşə fоndu  sahəsi  1213,7 min hektar  olmaqla  ümumi  ərazinin  14%-ni  təşkil edir. O cümlədən, meşə  torpaqları-1milyon  35min  hektar (11,9%) meşə ilə  örtülü sahələr  isə  1021min  hektardır ki, bu  da Respublika ərazisinin 11,8 %-ni   əhatə etməklə, qeyri bərabər şəkildə yerləşmişdir.

Belə ki, ümumi meşə  ərazilərinin  49 faizi  Böyük  Qafqazın, 34 faizi  Kiçik  Qafqazın, 15 faizi  Talış dağlarının, 2  faizi  isə aran zonasının payına  düşür.  Ətaf  ekoloji  mühitin  əsas  tərkib  hissələrindən  hesab  olunan  meşələr  bütövlükdə  birinci  qrupa aid  edilməklə,  qlobal ekoloji  problemlərdən  hesab  olunan iqlim  dəyişmələrinin, səhralaşma prosseslərinin  genişlənməsinin, bioloji  müxtəlifliyinin  azalmasının, atmosferdə  qaz  balansının pozulmasının  qarşısının  alınmasında  əvəzsiz  əhəmiyyət  kəsb etməklə  yanaşı Respublikamızın  sosial- iqtisad, mədəni, müdafiə sahəsindəki inkişafında  da  əhəmiyyətli  rol oynayır. 

Ərazilərin  dəyişkən  və mürəkkəb  relyefli  olması,  meşə ağac  və  kol  bitkilərinin  dəniz  səviyyəsindən  2000-2200 metr yüksəkliklərə qədər  çatması  ilə  yanaşı, həmdə zəngin  və  rəngarəng  növ  müxtəlifliyinin  əmələ gəlməsinə  səbəb  olmuşdur. 

Bu  baxımdan  Respublikamızın  meşələrində 435 növ ağac  və  kol  cinsli   bitkilər,  o  cümlədən  107 ağac 288  kol  cinsləri geniş  areallar  üzrə  yayılmışdır. Bunun  da  70- ə qədəri endem olmaqla yalnız  təbii halda Azərbaycanda  bitir. Meşə  formasiyasında  ən  çox  yayılan  Şərq fısdığıdır(Faqus  orientalis). 

Fısdıq  meşələri  Respublikanın  bütün  meşə sahəsinin  32  faizini  təşkil  edir. Azərbaycanda onlar Böyük  və  Kiçik  Qafqaz, Talış  bölgələrində  yayılmışdır. Palıd (Quercus)  meşələri  bütün  bölgələrdə: həm  düzən, həm  də  dağlarda  yayılmış  və  ümumi  sahənin  31,5 faizini,  Vələs(Carpinus)  meşələri bütün  dağ  bölgələrində  aşağı  dağ  və  dağətəyi  zonalarda  bitir  və  Respublika  meşələrinin  22,5 faizini  təşkil  edir. Göstərilən  3  növ  ağac  cinsləri  əsas meşə  əmələ  gətirən  cinslər hesab  olunur  və  bütün  meşələrin  85 faizini  əhatə  edirlər.

Qeyd  edilən  cinslərdən  əlavə  meşələrdə müxtəlif  növ  Ağcaqayın (Acer), Göyrüc (Fraxinys), Qovaq (Populus), Tozağacı (Betula), Qızılağac (Alnus), Ardıc (Juniperus), Qafqaz xurması (Diospyros lotus), Dəmirağacı(Parrotia), Saqqız  ağacı (Pistacia mutica), Adi  qoz (Yuglans  regia), Adi şabalıd (Castanea sativa), Azat ağacı (Zelkowa), Cökə (Tilia), Yalanqoz (Pterokarya) və  digərləri  də    əsas  meşə  əmələ  gətirən  ağac  cinslər  hesab  olunur.    

Qeyd  olunduğu  kimi  Azərbaycan  Respublikasının təbii coğrafi  xüsusiyyətləri  çox  müxtəlifdir. Təbii şəraitdən  və  insanların tarixən apardığı  təsərrüfat fəaliyyətindən  asılı  olaraq  respublikamızın  ayrı-ayrı  reqionlarında  müxtəlif  tip  meşələrə rast  gəlinir. 

Bu  baxımdan  istər dağ  rayonlarında  istərsə  də Kür-Araz  ovalığında  bitən  meşələr  bir-birindən çox fərqlənirlər. Əgər  aran  zonasında  bir  palıd  növünə  rast  gəlinirsə,  dağ  zonasında  onun  6-7 növünə təsadüf  olunur. Ona  görə  də  dağ  bölgələrində  meşəlik umumi  ərazinin 20-60 faizini, aran zonalarında  isə  bu  göstərici  0,5-2,0  faiz  təşkil  edir. Respublikada  hər  adam  başına  0,14 hektar  meşə  sahəsi və 17 kub metr oduncaq düşür.    

Meşələrin  tərkibində  bərkyarpaqlı  cinslər  88  faiz,  yumşaqyarpaqlılar 8,9 faiz,  iynəyarpaqlılar  0,06  faiz təşkil  edir. Burada  meşələr  müxtəlif  yaş  siniflərinə  aid  olmaqla  dağ  zonalarında  əsasən  orta  yaş  86 il, aranda  isə  40-60 ildir.  Oduncağın  orta  illik  artımı  Respublika  üzrə  1,5 milyon kub metr  olmaqla hər hektarda  oduncaq  ehtiyatı orta  hesabla 172 kub metr  təşkil  edir.  

Keçmiş SSRİ dövründə respublika meşələrində xidməti qırmalarla yanaşı, baş qılmalar ( meşəbərpa , sənaye qırmaları) 300-350  min kub metr yararlı oduncaq ( o, cümlədən 60-70 min kub metr işlik) istehsal olunaraq satılırdı. 

Sonralar bu qırıntılar ilbəil azaldılaraq 100-12- min kub metrə dək aşağı endirilmiş və 1991-ci ildən Respublika hökümətinin müvafiq qərarı ilə baş qırıntılat dayandırılmış və Azərbaycan meşələrinin iqlimtənzimedici, susaxlayıcı, torpaqqoruyucu, sanitar-estetik və digər faydalı funksiyaları nəzərə alınaraq I qrupa aid edilmişdir.

Bundan sonra meşələrdə yalnız xidməti və sanitar qırmaları aparılmış, tör-töküntü də nəzərə alınmaqla 72 min kub metr yararlı oduncaq istehsal olunaraq əhalinin yanacağa olan tələbatını qismən ödəmək məqsədilə əhaliyə, kənd yerlərində yerləşən səhiyyə və təhsil müəssisələrinə satılmışdır.

Çox   təəssüflə  qeyd  olunmalıdır  ki, Ermənistanın  təcavüzü   nəticəsində  Respublikamıza  dözülməz  dərəcədə  maddi  və  mənəvi  ziyanlar  dəymiş,  böyük  insan   tələfatına  yol  verilmişdir. Müharibə  nəticəsində  meşələrimizə  də  külli  miqdarda  ziyanlar  vurulmuşdur.  Belə  ki, Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan, Xankəndi (Şuşa rayonu  da  daxil  olmaqla),  Xocavənd,  Ağdərə meşə  təsərrüfatlarının  261 min  hektardan  artıq  meşə  sahələri  işğal  altında  olmaqla  vəhşicəsinə  qırılaraq  talan  edilir. Orada  bitən  şox  qiymətli  palıd, fısdıq, vələs,  ağcaqayın,  ayı  findığı, qoz, şərq çinarı  kəsilərək  Ermənistana  daşınır,  mebel  sənayesində  istifadə  edilir.

Məhz  bunun  nəticəsidir  ki,  ağır  iqtisadi  vəziyyəti  olan  Ermənistanda  yeganə  olaraq  tam  gücü  ilə  işləyən  mebel  fabrikalarıdır  ki,  onlar  xeyli  məhsul  istehsal  edərək  xaricə   satırlar.

 

Azərbaycan meşələrinin özünəməxsus meşə formasiyaları mövcuddur. Bu formasiyalar aşağıdakılardır: 

1. Qarmaqvari şamdan ibarət iynəyarpaqlı meşələr 

2. Ardıc seyrək meşəlikləri 
3. Şərq fıstığından ibarət fıstıq meşələri 

4. Palıd meşə formasiyaları 

a) Şabalıdyarpaq palıddan ibarət (Talış) meşələr 
b) Qafqaz palıdından ibarət aşağı dağ qurşağı meşələr 
c) Şərq palıdından ibarət yuxarı dağ qurşağı meşələr
q) Uzunsaplaq palıddan ibarət düzən meşələr
e) Araz palıdından ibarət az məhsuldar meşələr (Palıdın digər (qızılı palıd, qumral, kövrək palıd, boz palıd və s.) növləri ayrıca meşə formasiyası yaratmır və digər növlərin yaratdığı formasiyalarda iştirak edirlər.)

5. Vələs meşə formasiyası 
6. Dəmirağacından ibarət relikt meşə formasiyası 
7. Ağcaqayın meşə formasiyası 
8. Məxməri ağcaqayından ibarət meşələr 
9. Tranttoveter ağcaqayından ibarət seyrək meşələr 
10. Xurma meşələri 
11. Qarağac meşələri 
12. Adi qozdan ibarət meşələr 
13. Adi şabalıddan ibarət meşələr 
14. Azad ağacından ibarət meşələr 
15. İpək akasiyadan ibarət meşələr 
16.  Yalanqozdan ibarət rütubətli meşələr Qızılağac meşələri 
17. Tozağacı meşələri Qovaq meşələri 
18. Kür-Araz sahilləri boyunca formalaşan Tuqay meşələri

 

   Meşə formasiyalarının ayrılıqda mövcud arealı və növ tərkibi vardır.

   Azərbaycan öz füsunkar gözəlliyi, zəngin təbii sərvətləri, al-əlvan florası və faunası ilə bütün dünyada şöhrət qazanmışdır. Burada 125 fəsiləyə və 930 cinsə daxil olan ali bitkilərin 4500 növü yayılmışdır. Bunlardan 48 fəsiləyə, 135 cinsə mənsub olan 450 növ ağac və kollar Respublikamızın meşələrində bitir. Bu isə Resublika florasındakı bitki növlərinin 11-ni təşkil edir. Azərbaycan dendroflorasının tərkibində 70 regional endem növə təsadüf edilir. Bu da ümumi ağac və kol bitki növlərinin 16%-i deməkdir. 

    Azərbaycan dendroflorasının belə zəngin tərkibə malik olmasına baxmayaraq, əsas meşə əmələgətirən növlər azdır. Azərbaycan meşələri əsasən enliyarpaqlı cinslərdən ibarətdir. İynəyarpaqlı meşələrdə əsas Qarmaqvari şama (Pinus Hamata) (bu növ bəzən kox (P.Kochioana), Sosnovski (P.Sosnovi) adlanır)Kiçik Qafqazda, Goy-Göldə, Tovuz rayonu ərazisində Şamlıq və Böyük Qışlaq kəndləri ətrafı meşələrdə, Böyük Qafqazda Qusar rayonu meşələrində təsadüf edilir. 
İynəyarpaqlı meşələrdən Eldar oyuğu adlanan 400 ha-a yaxın sahədə kserofit şəraitdə Eldar şamı (Pinus Eldarica), əsasən təzə və rütubətli fıstıq meşələrində Qaraçöhrədən (Taxus Bacaata) ibarət enliyarpaqlı cinslərə qarışıq halda və ya kiçik meşəciklər şəklində ağaclıqlarda təsadüf edilir. Belə meşəciklərə Böyük Qafqazda -Qəbələ rayonunda Həmzəli qəbiristanlığında, Pirqulu və Oğuz rayonu meşələrində, Xızı, Dahardibi adlanan meşələrdə, Kiçik Qafqazda - Göy-Göl, Gədəbəy meşələrində, Talış dağlarında - Lerik rayonu Hamazat kəndi ətrafı meşələrdə təsadüf edilir. 

   İynəyarpaqlı cinslərdən ən geniş ərazidə yayılmışı ardıc meşələridir. Azərbaycan meşələrində - Qazax ardıcı (Juniperus Salina), Uzunsov ardıc (C. Oblonga), Cırtdan ardıc (C. Pugmaca), Alçaqboy ardıc (C. Depressa), Qırmızı ardıc (C.Polycarpos) və s. növləri bitir. Ardıc meşələrinin ən geniş sahəsi Bozdağda, Naxçıvan meşələrindədir. Ardıcın çox da geniş olmayan sahələrdə seyrək meşələri də vardır. 

   İynəyarpaqlı meşələr (ardıc və şam) Respublika meşələrinin meşə ilə örtülü sahəsinin təqribən 1,6%-ni təşkil edir. Azərbaycan Respublikasında həmişəyaşıl enliyarpaqlı meşələr yoxdur. Belə cinslərə yalnız Bakı, Gəncə, Şəki, Sumqayıt və digər iri şəhər və qəsəbələrdə yaşayış məntəqələrinin yaşıllıqlarında təsadüf edilir. Respublika meşələrinin əsasını qışda yarpağını tökən enliyarpaqlı növlər təşkil edir.

   Meşə ilə örtülü sahə hakim cinslərə görə təqribən aşağıdakı kimi paylanmışdır: şam-0,04%, ardıc-2,37%, fıstıq-31,68%, palıd-23,4%, vələs-26,01%, göyrüş-0,01%, ağcaqayın-0,22%, qovaq-3,58%, qızılağac-1,87%, cökə-1,71%, qarağac-1,16%, digər cinslər-7,95% olduğu müəyyən edilmişdir. Meşələrin tərkibcə müxtəlif olmasına baxmayaraq, enliyarpaqlı meşələri əsasən fıstıq, palıd və vələs cinsləri əmələ gətirir. Meşə ilə örtülü ərazinin 85,5%-i bu üç cinsin payına düşür. 

   Meşələrin yaş siniflərinə görə də paylanması müxtəlifdir. Belə ki, cavan meşələr meşə ilə örtülü sahənin 11,2%-ini, orta yaşlı ağaclar-63,3%-ini, yetişməkdə olan ağaclar-13,4%-ini, yetişmiş və yaşı ötmüş meşələr-12,1%-ini təşkil edir. 
Azərbaycanın əksər meşələri (85%) dikliyi yüksək olan dağ yamaclarında yerləşməklə əvəzolunmaz torpaqqoruyucu, sutəmizləyici və iqlim saflaşdırıcı əhəmiyyətə malikdir. 
Meşələrin sıxlığa görə paylanması da müxtəlifdir. Respublika meşələrinin 13,7%-i aşağı (0,3-0,4), 2,62%-i orta (0,5-0,6), 18,3% normal (0,7-0,8) və 2,62%-i  yüksək (0,9-1,0) sıxlıqdadır. Meşələrin ümumi orta sıxlığı-0,56 müəyyən edilmişdir. 

   Bonitet sinfinə görə də meşələrin paylanması müxtəlifdir. Yüksək I-II bonitetli meşələr meşə ilə örtülü sahənin 14,9%-ini, III bonitet-42,3%-ini, IV bonitet-27,4%-ini və aşağı bonitetli V-sinfə mənsub meşələr 15,4%-ini təşkil edir. Meşələrin orta illik artımı 1,74 m3-dir. Bu artım bərk yarpaqlı (fıstıq, palıd, vələs və s.) cinslərdə-1,77 m3, yumşaq yarpaqlı (qovaq, yalanqoz, qızılağac) cinslərdə isə 2,12 m3 təşkil edir. 
Meşələrimizdə 1536 cinsə aid olan 150 növ yabanı meyvə bitkiləri mövcuddur. Bu bitkilərdə min tonlarla (adi qoz, alma, armud, zoğal, alıca, əzgil, fındıq, xurma, yemişan, şabalıd, böyürtkən və s.) yabanı meyvə məhsulu vardır. Bu meyvələrdən 30%-i istismar əhəmiyyətli məhsullardır. 

   Meşələrimizdə arıçılığın inkişafı üçün də əlverişli şərait vardır. Hazırda meşə müəssisələrində 700-ə yaxın arı ailəsi saxlanılır. Arılar meşə bitkilərinin tozlanmasına köməklik edir, bol toxum məhsullarının alınmasına şərait yaradır və əlavə bal məhsulu alınmasını təmin edir. 

   Azərbaycan meşələrinin yüksəkliklərə görə paylanmasının da özünəməxsus qanunauyğunluqları vardır. Belə ki, əksərən şimal istiqamətli dağ yamaclarında palıd-vələs meşələri üstünlük təşkil edir. Aşağı dağ qurşağında az məhsuldar palıd, qarağac, dəmirağac meşələri, orta dağ qurşağında nisbətən məhsuldar palıd-vələs meşələri, yuxarı dağ meşə qurşağında isə daha yüksək məhsuldar palıd-vələs meşələri mövcuddur. Meşə qurşağının subalp qurşaqla qovuşduğu ərazidə az məhsuldar tozağacı və alçaq boylu əyri gövdəli fıstıq meşələrinə təsadüf edilir. Belə qanunauyğunluqların Talış, Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarında özünəməxsusluğu vardır. 

   Meşələrin qanunsuz qırılmasının qarşısı vaxtında alınmazsa, respublikamız ağır ekoloji fəlakətlər, eroziya proseslərinin genişlənməsi, bozqır ərazilərin artması, dağlıq ərazilərdə sel və sürüşmə, qar uçqunları, bulaqların və çayların quruması təhlükəsi ilə üz-üzə qala bilər. Odur ki, meşə təsərrüfatının problemləri və onun həlli sahəsində aşağıdakı əsas istiqamətlərə diqqəti artırmaq lazımdır.

   Respublikamızın ərazilərində, xüsusilə də az meşəli və meşəsi olmayan aran rayonlarında meşəbərpa və qoruyucu meşə zolaqlarının həcmini bir neçə dəfə artırmaq lazımdır. Bu istiqamətdə respublikamızın əsas su arteriyası olan Kür və Araz çayları vadisində yerləşən Tuqay meşələrinin bərpa olunması və rekanstruksiya olunması  istiqamətində böyük miqyaslı işlər həyata keçirilməlidir.
   Dağlıq ərazilərdə su eroziyasının qarşısını almaq üçün geniş sahələrdə qoruyucu meşəliklər salınmalı, eləcə də iri dağ çaylarının hövzələrinin islah edilməsi üçün kompleks tədbirlər (meşəbərpa, aqromeliorativ və hidromeliorativ) aparılmalıdır. 

   Respublikamızda dərə-yarğanlarda və Xəzər sahili qumluqlarda xüsusi layihələr əsasında yaşıllaşdırma işlərinin aparılması üçün tədbirlər planı hazırlanmalı və həyata keçirilməlidir.

   Respublikamızın kənd rayonlarının qaz və digər yanacaq növləri ilə təmin olunmasında yaranmış çətinliklər əsas yanacaq növü kimi odundan istifadə edilməsinə gətirib çıxarmışdır. Xatırladaq ki, keçmiş dövrlərdə Rusiyadan hər il 1,2-1,5 mln. m3 odun, 200-250 min ton daş kömürün gətirilməsi demək olar ki, dayandırılmışdır. Bu da, öz növbəsində meşələrimizə olan təzyiqin xeyli artmasına səbəb olmuşdur. Nəzərə alınmalıdır ki, düzən meşələrimizin sahələrinin az və doluluğunun aşağı olması üzündən bu ərazilərdə böyük həcmdə meşəqırma işlərinin aparılması mümkün deyildir. Dağ meşələrinə gəldikdə isə qeyd olunmalıdır ki, onların əksər hissəsi yüksək maillikli dağ yamaclarında yerləşir və burada meşəqırma işlərinin aparılması həmin sahələri eroziya təhlükəsi altında qoya bilər.

   Şoran və təkrar şoranlaşmaya məruz qalmış torpaqların yuyulması və bu ərazilərdə torpaq və iqlim şəraitinə uyğun ağac cinslərindən ibarət meliorativ əhəmiyyətli meşə zolaqlarının salınması gələcəkdə istifadədən çıxmış xeyli torpaq sahələrini kənd təsəttüfatı dövriyyəsinə qaytarmağa imkan verər. Dövlət meşə fondu torpaqları ilə yanaşı iri sənaye müəssisələri ətrafında böyük sahələrdə yaşıllıqların salınması da vacib istiqamətlərdən biridir.

  Erməni işğalçıları tərəfindən ölkəmizə qarşı edilən təcavüz nəticəsində xeyli ərazilərimiz işğala məruz qalmışdır. Burada yerləşən meşələrimizə xüsusilə də dağ meşələrimizə ciddi ziyan vurulmuşdur. Ermənistanın təcavüzü nəticəsində işğal altında qalmış 246 min ha meşə sahəsi vəhşicəsinə qırılıb talan edilir. Bu ərazilərdə bitən qiymətli ağac cinslərinin kəsilib aparılması biomüxtəlifliyin qorunmasını kritik həddə çatdırmışdır.