Saytın Xəritəsi

Hidrometeorologiya ETİ

HİDROMETEOPROLOGİYA ELMİ - TƏDQİQAT İNSTİTUTUHidrometeorologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu 2016-cı ildə öz fəaliyyətini aşağıdakı istiqamətlər üzrə davam etdirib:

I. Elmi tədqiqatlar

II. Elmi metodiki işlər

III. Yüksək ixtisaslı kadr hazırlığı

IV. Elmi nəşrlər

I.Elmi tədqiqatlar:

Elmi tədqiqat işləri nazirilyin fəaliyyət sahəsinə və hidrometeoroloji tədqiqatların prioritet istiqamətlərinə uyğun aşağıdakı problemlər altında yerinə yetrilir. 

Problem I. Müasir iqlim dəyişmələri və səth sularının öyrənilməsi
Problem II. Yüksək dağlıq ərazilərin öyrənilməsi
Problem III. Ətraf mühitin çirklənməsinin tədqiqi

 

 Bu problem üzrə 2016–cı ilin təsdiq olunmuş iş plаnınа uyğun olаrаq   3 elmi tədqiqаt işi, 4 elmi metodiki  və Elmi innovasiyaların və elmi texnoloji yeniliklərin tətbiqi üzrə işlər yerinə yetirilib.

 

Problem I: Müasir iqlim dəyişmələri, səth sularının öyrənilməsi 

Mövzu  1. “Gəncə - Qazax zonası çaylarının su ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi və səmərəli istifadə metodlarının işlənilməsi” (məsul icrаçı  c.e.n. R.Verdiyev)    mövzusu üzrə risk altında olan su obyektlərinin müəyyən edilməsi istiqamətində son illərdə əldə edilmiş monitorinq məlumatlarına əsasən Gəncəçay, Qoşqarçay, Şəmkirçay, Zəyəmçay, Tovuzçay və Ağstafaçay  hövzələrində  su obyektlərinə ciddi təzyiqlər və təsirlər qiymətləndirilib və risk altında olan su obyektləri müəyyənləşdirilib. Bütün su kateqoriyaları üçün təzyiqlər müəyyən edilib, o cümlədən:

  • Nöqtəvi çirklənmə mənbəyi
  • Diffuzion çirklənmə mənbəyi
  • Prioritet təhlükəli maddələrlə çirklənmə
  • Hidromorfoloji dəyişikliklər, o cümlədən BÇHƏMM layihəsinin rəhbər sənədində göstərilən bütün təzyiq növləri .

   İnsan təzyiqi və təsiri, onların ciddiliyi ilə bağlı məlumatlar əsasında suvarma və digər məqsədlərlə suyun götürülməsi, suyun çirklənməsi, morfoloji dəyişikliklər əsas təzyiq mənbələri kimi müəyyən edilib.  Ölçülən və ya lisenziyaya görə müəyyən edilən ümumi yükə dair məlumata əsasən nöqtəvi və qeyri-nöqtəvi çirklənmə mənbələri və onların təsiri araşdırılıb, su obyektləri,  ərazilər üçün hidromorfoloji dəyişkənliklər müəyyən edilib.    

 Ərazinin iqlim şəraitinin dəyişməsinin və bunun ərazinin su ehtiyatlarının vəziyyətinə təsirinin qiymətləndirməsi məqsədilə 1961-1990 və 1991-2014-cü il dövrləri üzrə illik və mövsümi temperaturun və yağıntının  müqayisəli təhlili  aparılıb. Yuxarıdakı dövrlər üzrə bir neçə meteoroloji stansiyaların temperatur və yağıntıların dəyişməsi və onlarla eyni hövzədə yerləşən çayın axımının qiyməti hesablanıb. Ərazidə yağıntıların azalmasına baxmayaraq havanın temperaturunun 0.8 0C artması  Gəncəçayda illik axımın azalmasına  səbəb olub. Fevral və mart aylarından başqa ilin bütün aylarında havanın temperaturunun artması nəticəsində axımın azalması müşahidə olunub. Bu aylarda isə  temperaturun yüksəlməsi ilə bağlı daha çox qarın əriməsi çayda axımın artmasına gətirib çıxarıb. Demək olar ki, eyni vəziyyət digər çaylarda da müşahidə edilib.

Regionda hazırkı su balansı və su resurslarının müxtəlif iqlim ssenariləri üzrə azalması proqnozu  (GISS, GFDL, HadCM3 ) verilib.

 Çaylar üzrə suyun çirklənməsi və hidromorfoloji dəyişikliklərlə bağlı təzyiq-təsirlər müəyyənləşdirilibvə cədvəl şəklində verilib. Səth sularının  çirklənməsinin təsirinin qiymətləndirilməsinə əsasən  eyni tip  və müəyyən edilmiş təzyiqlər üzrə çaylar qruplara bölünüb.


Problem II.  Yüksək dağlıq ərazilərin öyrənilməsi

Mövzu 2. “Tufаndаğ–Şаhdаğ-Bаzаrdüzü ekosisteminin meteoroloji şərаitinin tədqiqi” (məsul icraçı prof. R.Mahmudov) mövzusu üzrə hidrometeoroloji amillər üzrə müvafiq qanunauyğunluqların aşkarlanması məqsədilə son illərin meteoroloji müşahidə məlumatları əsasında analitik, statistik və ərazi üçün çoxillik iqlim normalarının, ekstremal göstəricilərinin müqayisəli təhlili aparılıb. Orta aylıq temperaturların ən böyük qiyməti 2016-cı ilin avqustunda  müşahidə edilib (13.6 0C).  Temperaturun  orta aylıq minimal qiyməti 2016-cı ilin dekabrında -7.50C qeyd olunub. Aylıq maksimal temperaturlar Şahdağda 2015-ci ilin avqustunda +25.80C, aylıq minimal temperaturlar 2016-cı ilin fevralında -24.40C müşahidə edilib.

 

Problem III. Ətraf mühitin çirklənməsinin tədqiqi

Mövzu 3. “Abşeron yarımadasında ekstremal iqlim şəraitinin və onun insanların sağlamlığına təsirinin qiymətləndirilməsi” (məsul icraçı c.e.d. S.Səfərov) mövzusu üzrə qlobal iqlim dəyişmələri fonunda ərazinin iqlim şəraitində, təbii ekosistemlərində və yaşayış mühitlərində baş verə biləcək dəyişikliklərin qiymətləndirilməsi, yaşayış mühitinin ekstremal iqlim şəraitinin və onun insanların sağlamlığına təsirinin qiymətləndirilməsi məqsədilə havanın oksigen sıxlığı, ekvivalent –effektiv temperatur, yaşayış mühiti üçün iqlimin  “konfortluq” dərəcəsi, yaşayış mühitinin  soyuqluq stressi indeksi, yay gündüzləri, tropik gecələr, ən qızmar gün, ən qızmar gecə,  qızmar hava dalğasının davamiyyəti indeksi hesablanıb. Bu göstəricilərin qiymətləndirilməsi üçün müvafiq hesablama sxemlərinin strukturu seçilib, Pirallahı adası, Çilov adası və Neft Daşları hidrometeoroloji stansiyalarının 1991-2015-ci illər üzrə məlumatlar bazası yaradılıb,  1991-2005-ci illər üzrə məlumatlar toplanaraq arxivləşdirilib. Günlük  temperaturların insan səhhətinə təsiri, eyni zamanda 2010-2015-ci illər üzrə  məlumatların toplanması və təhlili üzərində işlər davam etdirilir.

İnstitutun elmi tədqiqat  işləri üzrə alınan nəticələrinin informasiya hesabatı, 2016-2020-ci illər üzrə elmi tədqiqatların prioritet istiqamətlərinə uyğun olaraq  Hidrometeorologiya  üzrə Dövlətlərarası Şurasının qərarı ilə yaradılmış müvafiq İşçi Qrupunun 2016-2020-ci illər üzrə hesabatlarına daxil edilmək üçün təqdim edilib.

 

         II. Elmi metodiki işlər:

Yeni müşahidə strategiyasının, RHMM-in hidrometeoroloji şəbəkəsinin daha səmərəli fəaliyyətinə dair təkliflərin hazırlanması üzərində işlər davam etdirilir. 

Məlumatların ötürülməsi, işlənilməsi, iqlim məlumatları sisteminin yaradılması, onların proqram təminatına dair təkliflər hazırlanır.

 

III.  Kadr hazırlığı

Doktorantura və dissertanturaya qəbulla bağlı Nazirlər Kabinetinin 2016-cı il  18 noyabr  tarixli 601s nömrəli Sərəncamına əsasən 5411.01 Meteorologiya, 5406.01 Hidrologiya ixtisası üzrə 4 iddiaçının sənədləri hazırlanaraq ETSN Elmi Metodologiya və İxtisaslaşdırma şöbəsinə təqdim edilib.

Doktorantrura müddəti bitən 2 şəxs dissertasiya işi üzərində son tamamlama işləri aparır, 2017-ci ildə müdafiəyə çıxmağa hazırlaşırlar.

İnstitutun əməkdaşları RHMM-in əməkdaşlarının hazırlanması istiqamətində Milli Hidrometeorologiya Departamentində təşkil olunan aylıq kurslarda yaxından iştirak edib və yerlərdə  hidrometeoroloji müşahidələrin aparılması, təkmilləşdirilməsi istiqamətində vaxtaşırı metodiki yardımlar göstəriblər.

III. Nəşrlər:

AMEA Yer Elmləri  sahəsində Ümumrespublika elmi seminarlarının planına daxil edilmiş c.e.d., prof. R.Mahmudov “Qlobal iqlim dəyişmələri və Azərbaycanda təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr”ə dair məruzəsi 06.04.2016-cı il tarixdə AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutunda  dinlənilmişdir. 

Hidrometeorologiya sahəsində dünyada məşhur olan “Метеорология и Гидрология” jurnalında “Rегиональные  климатические  изменения  и  речной сток в  Aзербайджане”,   “Водные ресурсы” jurnalında   isə  Global Climate Change and its Impact  on Hydrometeorological Condition in Azerbaijan”   adlı  məqalələr  nəşr olunub (İcraçı R.Mahmudov). İnstitutun digər əməkdaşlarının, doktorant və dissertantlarının müxtəlif konfrans  materiallarında 6 məqalə və tezisləri nəşr olunub. Hazırda R.Mahmudovun “Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli
hidrometeoroloji hadisələr”ə dair kitabı nəşrdədir.

“Azərbaycan Respublikası ərazisində hidrometeoroloji şərait və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr”ə dair 2015-ci il üzrə illik məcmuə 2016-cı ildə nəşr edilib və aidiyyəti qurumlara paylanılıb.  

AMEA-nın Coğrafiya İnstitutu tərəfindən hazırlanan və 2014-cü ildə nəşr olunan “İqlim” xəritəsi Hidrometeorologiya ETİ-u tərəfindən son illərin müşahidə məlumatları əsasında yenidən işlənilib və “Azərbaycanın müasir iqlim xəritəsi” adı altında nəşr olunmaq üçün təqdim olunub.